قاضی زمان؛ داور بی‌طرف

محمدرضاطاهری

یکی از مهم‌ترین آموزه‌هایی که در زندگی تجربه کرده‌ام، بازتاب شگفت‌انگیز گذر زمان در سرنوشت انسان‌هاست. زمان همواره دگرگونی می‌آفریند؛ دشمنی‌ها را کم‌رنگ یا پررنگ می‌کند، دوستی‌ها را تغییر می‌دهد و باورها و روابط را دستخوش تحول می‌سازد. چنان قدرتی در زمان نهفته است که حتی اندوه فقدان عزیزان نیز با گذشت زمان برای انسان قابل‌تحمل‌تر می‌شود.

با این حال، پدیده‌های انسانی دیگری نیز وجود دارند که جلوه‌گاه تأثیر زمان‌اند؛ مثلا مدرنیته، شهرنشینی، تکنولوژی، اقتصاد و غیره. هر یک از این عوامل، به‌نوعی حقیقت زمان را آشکارتر می‌کنند. به‌عنوان نمونه، مدرنیته در تقابل با سنت قرار دارد و این زمان است که نهایتاً تعیین می‌کند کدام‌یک بر دیگری غلبه یابد. شهرنشینی نیز انسان روستایی ساده و صادق را به تدریج با ویژگی‌های زندگی شهری تطبیق می‌دهد، ویژگی‌هایی که ممکن است صداقت و سادگی او را کم‌رنگ کند. تکنولوژی نیز با شتابی چشمگیر، مشاغل و ساختارهای اجتماعی را دگرگون می‌سازد.

با وجود این، آنچه در این نوشتار می‌خواهم بر آن تأکید کنم، «اقتصاد» است. سال‌ها فعالیت در حوزه‌های مالی و مشاوره اقتصادی مرا به این باور رسانده که گفته کارل مارکس ــ فیلسوف و جامعه‌شناس آلمانی ــ همچنان معتبر است: اقتصاد تعیین‌کننده است. به بیان دیگر، تقریباً در هر رابطه‌ای، پول نقشی سرنوشت‌ساز ایفا می‌کند؛ چه در درون خانواده، چه میان طایفه و جامعه، چه در سطح کشورها یا روابط بین‌الملل.

در تجربه‌های کاری خود بارها دیده‌ام که فقدان شفافیت یا نبود مستندات کافی، به افراد فرصت داده است تا برای منافع شخصی، حقوق دیگران را پایمال کنند. در چنین شرایطی حتی قضات نیز گاهی نتوانسته‌اند حکمی عادلانه صادر کنند. اینجاست که مسائل مالی به پدیده‌هایی بی‌رحم بدل می‌شوند. اختلافات اقتصادی، اگر به‌موقع مدیریت نشوند، همه چیز را تحت‌الشعاع قرار داده و گاه به خشونت، غارت یا حتی قتل منجر می‌شوند.

با نگاهی به تاریخ و دادگاه‌های امروزی، روشن است که درصد چشمگیری از شکایات به مسائل مالی مربوط می‌شود. تجربه به من آموخته است که برای پیشگیری از این بحران‌ها، رعایت دو اصل ضروری است:

یک، شفافیت و نظم در حسابداری، به‌گونه‌ای که هر شریک در صورت تمایل به خروج، بتواند بی‌درنگ و با مستندات کافی سهم خود را دریافت کند. دو، تفاهم و گذشت متقابل میان شرکا، زیرا هیچ همکاری‌ بدون انعطاف و همدلی پایدار نمی‌ماند. گذشته از آن، شراکت اقتصادی نیازمند فرهنگی پیشرفته است و در فقدان چنین فرهنگی، اغلب مشارکت‌ها به اختلاف و نزاع ختم خواهند شد.

در عین حال، پرسشی بنیادین ممکن است ذهن را درگیر کند: چرا انسان با وجود ویژگی‌های ارزشمندی همچون صداقت، نیکوکاری و مهربانی، هنگام مواجهه با مسائل اقتصادی، از آن‌ها فاصله می‌گیرد؟ پاسخ روشن است: زیرا صفات دیگری چون منفعت‌طلبی، تنگ‌نظری، دروغ‌گویی، کینه و حسادت در وجود انسان حضور دارند و اغلب بر صفات مثبت غلبه می‌کنند. همین مسئله است که به دشمنی و نزاع‌های اجتماعی می‌انجامد.

با این همه، بازتاب زمان حقیقتی است انکارناپذیر. فردی ممکن است حق دیگری را پایمال کند و از محاکمه دنیوی بگریزد، یا حتی وجدان خود را راضی نماید؛ اما قاضی دیگری وجود دارد که نامرئی است و آن «قاضی زمان» است. این قاضی صبور است، در فرصت مناسب وارد عمل می‌شود و عدالت را برقرار می‌سازد.

قاضی زمان بی‌طرف و مستقل است؛ در برابر خائن و خیانتکار بی‌رحم، و در داوری خود هرگز رشوه یا توجیه نمی‌پذیرد. او شاهدی دارد به نام «عمل» و مجری‌ای به نام «عکس‌العمل». شما نیز شاید شخصا این قاضی را تابحال تجربه کرده باشید یا از دیگران شنیده باشید، یا در غیر این صورت، در آینده بشنوید. ولی به‌خوبی درمی‌یابید که «قاضی زمان» کاری به احکام دادگاه‌های زمینی ندارد و حکم خود را صادر می‌کند.

قاضی زمینی ممکن است دچار لغزش شود، اما قاضی زمان از هر گونه آلودگی مبراست. هیچ‌کس بدون محاکمه در دادگاه زمان از این دنیا نمی‌رود؛ حتی گاه مجازات به نسل‌های بعدی منتقل می‌شود.

من به علم باور دارم و چیزی را که علم تأیید نکند، نمی‌پذیرم. اما در این زمینه، تجربه چیزی فراتر از علم را نشان داده است. تاریخ گواهی روشن بر این حقیقت است که تمامی ظالمان، در هر سطح و جایگاهی که بوده‌اند، سرانجام با حکم قاضی زمان به مجازات رسیده‌اند. همان‌گونه که سعدی می‌فرماید: هر عمل از خیر و شر، کز آدمی سر می‌زند آن عمل مزدش به‌زودی پشت در، در می‌زند. هفتم مهر 1404.

دکتر محمدرضاطاهری دارای سه دهه تجربه در امور مالی و مالیاتی وزارت دارایی است و هم اکنون بعنوان مشاور رسمی در امور مالیاتی در تهران مشغول به کار می باشد. وی همچنین بیش از دو دهه بعنوان عضو هیات علمی دانشگاه سیستان و بلوچستان و عضو هیات علمی دانشگاه آزاد زاهدان در رشته های علوم اقتصادی، علوم اجتماعی و علوم سیاسی در سطح استان سیستان و بلوچستان مشغول به تدریس بوده است.

اندیشکده دانشیاران علوم انسانی (۱۳۸۲) یک موسسه خصوصی تحقیقاتی و غیرانتفاعی است که با هدف حمایت از نوآوری در علوم اجتماعی در زمینه مطالعات بین‌رشته‌ای، مقالات و یادداشت‌های تحلیلی منتشر می‌کند و با برگزاری نشست‌ها و کارگاه‌های علمی، فضایی مناسب برای تولید و تبادل نظر و ایده‌ها فراهم می‌آورد.